Lodowce zajmują ok. 11% powierzchni lądowej naszej planety. Tworzą się powyżej granicy wiecznego śniegu, gdzie roczne opady śniegu przewyższają jego topnienie i sublimację (bezpośrednie przejście ze stanu stałego w stan gazowy z pominięciem stanu ciekłego). Wszystkie procesy związane z działalnością lodowców nazywamy procesami glacjalnymi. Należą do nich niszczenie podłoża, transport materiału oraz jego akumulacja – w wyniku tych procesów powstaje rzeźba polodowcowa.

Pod koniec neogenu nastąpiły gwałtowne zmiany klimatyczne o zasięgu globalnym. Na Półwyspie Skandynawskim utworzył się lądolód, który zaczął się stopniowo rozprzestrzeniać w kierunku południowym i południowo – zachodnim. Jego zasięg zmieniał się w zależności od warunków klimatycznych. Podczas ochłodzenia – glacjału powiększał swój obszar. W okresie ocieplenia – interglacjału zasięg lądolodu zmniejszał się.


Działalność lądolodu i jego wpływ na rzeźbę terenu w Polsce


Lądolód oraz lodowce górskie wywarły duży wpływ na rzeźbę w Polsce. Podczas swojego ruchu niszczył podłoże – był to proces egzaracji (tłumaczone jako zdzieranie), a uwięziony w lodzie materiał skalny transportował i akumulował (osadzał) na rozległych obszarach. W ten sposób powstała glacjalna (polodowcowa) rzeźba terenu, którą można podzielić na:

  • niżową, np. krajobraz pojezierzy;
Widok na Gopło z Mysiej Wieży – By 1bumer [CC BY-SA 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)], from Wikimedia Commons
  • górską, np. krajobraz alpejski;
Morskie Oko – widok znad Czarnego Stawu – By Aneta Pawska [CC BY-SA 3.0 pl (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/pl/deed.en)], from Wikimedia Commons

Wśród utworów polodowcowych wyróżnia się dwa główne typy osadów:

 

  • gliny zwałowe – niewysortowany osad polodowcowy składający się z mieszaniny okruchów skalnych o różnej wielkości, od cząstek ilastych aż po głazy narzutowe – glina zwałowa odkładana była bezpośrednio z lodu lodowcowego;

 

  • osady fluwioglacjalne (glacjofluwialne, wodnolodowcowe) – materiał skalny akumulowany przez wody wypływające z lądolodu (także płynące w szczelinach pod nim) w postaci osadów wysortowanych i warstwowanych.
 

 

Zlodowacenia i ich zasięgi W polsce

  • Zlodowacenie podlaskie (Narwi) najstarsze, o stosunkowo niewielkim zasięgu. Objęło ono: NE Polskę, NE część Pojezierza Wielkopolskiego, Nizinę Mazowiecką i Polesie Lubelskie. Trwało około 1200 – 950 tys. lat temu.
  • Zlodowacenie południowopolskie (krakowskie, Sanu) miało największy zasięg i obejmowało prawie cały obszar Polski, z wyjątkiem Sudetów i Karpat, w których tworzyły się lodowce górskie. Trwało około 730 – 430 tys. lat temu.
  • Zlodowacenie środkowopolskie (Odry) dotarło do N krawędzi wyżyn i Przedgórza Sudeckiego. Trwało około 300 -170 tys. lat temu.
  • Zlodowacenie północnopolskie (Bałtyckie, Wisły) obejmowało obszar północnej Polski. W Tatrach i Karkonoszach występowały lodowce górskie. Trwało około 115 – 12 tys. lat temu

W zależności od stopnia przekształcenia rzeźby polodowcowej na terenie Polski można wyróżnić obszary:

  • młodoglacjalny – związany z najmłodszym zlodowaceniem (północnopolskim), na którym bardzo dobrze zachowały się osady i formy polodowcowe, np. pojezierza i niziny nadmorskie;
  • staroglacjalny – związany z przedpolem zlodowacenia północnopolskiego (strefa peryglacjalna), na którym osady i formy starszych glacjałów uległy silnemu przekształceniu i złagodzeniu (zachowały się w formie szczątkowej) przez silne procesy denudacyjne;

Formy glacjalne to formy powstałe w wyniku działalności lodowca  – należą do nich;

  • moreny czołowe,
  • moreny denne,
  • jeziora morenowe,
  • głazy narzutowe,

Formy fluwioglacjale to formy powstałe w wyniku działalności wód pochodzących z topniejącego lądolodu – należą do nich;

  • jeziora rynnowe,
  • pradoliny,
  • sandry,
  • kemy,
  • ozy,
  • drumliny,

Wzgórza moreny czołowej – ukształtowane zostały przed czołem lądolodu podczas jego postoju, z gliny zwałowej (mieszaniny iłów, piasków, żwirów i głazów).

Obszar moreny dennej – jest zbudowany z materiału skalnego osadzonego po wytopieniu się lądolodu.

Głazy narzutowe – to znacznej wielkości i masie fragmenty skał przetransportowane przez lądolód z Półwyspu Skandynawskiego.

Rynny polodowcowe – tworzą długie i wąskie zagłębienia wyżłobione w podłożu przez wody subglacjalne. Obecnie znaczną część z nich wypełnia woda, tworząc jeziora rynnowe.

Pradoliny – to bardzo szerokie doliny (szerokość dna od 2 do 25 km) powstałe wzdłuż czoła lądolodu m.in. przez wody spływające z topniejącego lądolodu.

Sandry – tworzą rozległe równiny zbudowane ze żwirów oraz piasków naniesionych przez wody roztopowe.

Kemy – to piaszczysto-żwirowe pagórki utworzone w szczelinach lodowcowych lub pomiędzy bryłami martwego lodu.

Ozy – są dość długimi, wąskimi i krętymi wałami zbudowanymi z piasków i żwirów osadzonych w szczelinach lodowcowych.

Drumliny – to wzgórza o obłym kształcie zbudowane z piasków, żwirów i niekiedy z gliny.


SKUTKI ZLODOWACEŃ DLA ŚRODOWISKA GEOGRAFICZNEGO WSPÓŁCZESNEJ POLSKI.

  • pokrycie większości obszaru polski grubą (nawet kilkuset metrową) pokrywą osadów lodowcowych i wodnolodowcowych (osadów tych nie ma jedynie na niektórych terenach gór i wyżyn);
  • powstanie pokryw lessowych w południowej Polsce;
  • na osadach polodowcowych wytworzyły się typowe gleby: bielice (na piaskach sandrowych); brunatne (na glinach zwałowych); płowe (na iłach); bagienne (w pradolinach); czarnoziemy (na lessach);
  • powstanie licznych jezior polodowcowych na pojezierzach oraz w Tatrach i Karkonoszach;
  • powszechna dostępność surowców skalnych takich jak: piaski, gliny, iły;
  • powstanie najbardziej charakterystycznych dla Polski krajobrazów: młodoglacjalnego (na obszarze zlodowacenia Wisły); staroglacjalnego (na obszarze pozostałych zlodowaceń); a także krajobrazu alpejskiego w Tatrach i Karkonoszach;
  • powstanie układu kratowego rzek płynących po Niżu Polski – odcinki równoleżnikowe współczesnych rzek to pradoliny powstałe w czasie zlodowaceń;
  • powstanie kompleksów wydm śródlądowych w wielu miejscach kraju (np.: w Kotlinie Warszawskiej);
  • powstanie gołoborzy w Górach Świętokrzyskich;

Polodowcowe formy terenu w Polsce – PREZENTACJA SWAY;


Czytaj więcej….