AZJA – środowisko przyrodnicze;

  • Azja położona jest w przeważającej większości na północnej i wschodniej półkuli, ale ze względu na swoje olbrzymie rozmiary, jako największego kontynentu na Ziemi, skrajnymi wyspami sięga wszystkich półkul;
  • Ma dużą rozciągłość równoleżnikową i południkową;
  • Kontynent zdominowany przez góry i wyżyny, ale nie brakuje tu rozległych obszarów nizinnych, a nawet depresji (różnica wysokości między najwyższym Mount Everestem i najniższym brzegiem Morza Martwego wynosi aż  9278 metrów).
  • Leży we wszystkich strefach klimatycznych;
  • Bardzo zróżnicowana budowa geologiczna (najstarszą część kontynentu stanowią skały powstałe 1,5 mld lat temu) – występują pasma górskie ze wszystkich orogenez, a utwory tworzące pochodzą ze wszystkich okresów. Występują pasma bardzo stare, takie jak Sajany i młode, rosnące góry jak Himalaje.
  • Ze względu na położenie na kilku płytach tektonicznych występują liczne obszary aktywne sejsmicznie – południowa i wschodnia  część Azji. Przeciwieństwem są obszary lezące w głębi kontynentu, położone w centrum płyty Euroazjatyckiej, które pozbawione są jakiejkolwiek aktywności sejsmicznej.

Azja jest zlokalizowana na wszystkich półkulach i otoczona wodami 4 z 5 Oceanów. Jego powierzchnia wynosi 44,4 mln km2, co powoduje, że jest to kontynent o olbrzymim zróżnicowaniu. Tak duże rozciągnięcie z północy na południe prowadzi do występowania wszystkich stref klimatyczno – roślinno – glebowych, z kolei rozciągnięcie ze wschodu na zachód skutkuje występowaniem dużej liczby stref czasowych. Różnica czasu między wschodnią i zachodnią Azją wynosi nawet 10 godzin.


Azja – kontynent rekordów

  • Największy kontynent na świecie – 44,4 mln km2;
  • 60% ludności świata – liczba ludności kontynentu: 4,44 mld (2018);
  • Dwa najludniejsze kraje – Chiny i Indie;
  • Najwyższy łańcuch górski na świecie – Himalaje;
  • Największy półwysep na świecie – Półwysep Arabski;
  • Największe pod względem powierzchni jezioro świata – Morze Kaspijskie 371,8 tys. km2;
  • Największy archipelag na świecie – Archipelag Malajski (około 20 tys. wysp);
  • Najgłębsze jezioro świata – Bajkał 1642 m (największy na świecie zbiornik wody słodkiej);
  • Najwyższa wyżyna na świecie (4-6 tys. m.n.p.m.) – Tybet;
  • Największa Zatoka – Zatoka Bengalska (400 tys. km 2);
  • Największa delta na Ziemi – utworzona z osadów składanych przez Ganges i Brahmaputrę przy ujściu do Zatoki Bengalskiej. Powierzchnię delty o około 100 tys. km2.

ciekawostki;

  • Jezioro Bajkał to tzw. kryptodepresja (której dno znajduje się poniżej poziomu morza, natomiast powierzchnia nad poziomem morza, występująca najczęściej w głębokich jeziorach (np. jezioro Bajkał w Azji -1164 m p.p.m., jezioro Miedwie w Polsce – 30 m p.p.m.).).
  • Jezioro Bałchasz (Kazachstan) – jezioro, które na wschodzie jest słone, a na zachodzie słodkie.
  • Morze Martwe to bezodpływowe jezioro, którego poziom zasolenia wynosi 22 – 25% (średnie zasolenie mórz to 3,5%).

Azja – kontynent kontrastów

  • Najwyższy szczyt (Mount Everest 8850 m.n.p.m);
  • Najgłębsza depresja (wybrzeże Morza Martwego (~ – 430 m.p.p.m);
  • Największe na świecie kontrasty klimatyczne: duże różnice temperatury powietrza, duże zróżnicowanie opadów atmosferycznych, duże zróżnicowanie szaty roślinnej;
  • Pasy równoleżnikowo ułożonych gór młodych (Himalaje, Karakorum) – góry fałdowe;
  • Duża liczba starych łańcuchów górskich (Sajany, Ałtaj);

klimat

  • Znaczna wysokość kontynentu – średnia wysokość: 987 m.n.p.m.;
  • Równoleżnikowy przebieg większości łańcuchów górskich;
  • Oddalenie od oceanów obszarów leżących we wnętrzu Azji;
  • Monsunowa cyrkulacja powietrza – monsun to okresowo zmienny wiatr, który wieje z Azji Południowo – Wschodniej;
    • Lato – monsun letni (wieje znad oceanu w kierunku lądu) [chłodne oceany (wyż) i rozgrzany kontynent (niż) – obfite opady deszczu;]:
    • Zima – monsun zimowy (wieje znad lądu w kierunku oceanu) [szybko ochładzający się ląd (wyż) i wolno ochładzające się oceany (niż) – sucho nad lądami;]
  • Wiosna / Jesień – zmiany cyrkulacji monsunowej = tajfuny;
  • Wyraźnie zaznaczony kontynentalizm klimatu (równoleżnikowe położenie Himalajów);

Prądy morskie;

  • Oja Siwo (chłodny) – ograniczenie opadów, ochłodzenie;
  • Kuro Siwo – opady;

Azja leży we wszystkich znanych na ziemi strefach klimatycznych, występują zarówno klimaty bardzo gorące i wilgotne, gorące i suche, jak i umiarkowane oraz bardzo zimne klimaty polarne. Przykładem kontrastu jest wybitnie deszczowy punkt – Czeparuńdżi u podnóża Himalajów, gdzie opady wynoszą nawet 11 000 mm rocznie w porównaniu z zupełnie suchymi obszarami pustyń np. w Kotlinie Turfańskiej opady wynoszą zaledwie 20 mm rocznie.


 Wody

Olbrzymia część Azji stanowi obszar pustynny, pozbawiony wody. Natomiast aż 80 rzek ma ponad 1000 km długości, występuje tu olbrzymie jeziora – Morze Kaspijskie, które jest bezodpływowym słonym jeziorem reliktowym i bardzo głębokie jak – Bajkał oraz duże obszary bagienne i pokryte wieczną zmarzliną, a także lodowce górskie.

  • Należą do zlewisk wszystkich oceanów;
  • Duży obszar bezodpływowy;
  • Promienisty układ rzek (większość rzek bierze swój początek w górskich obszarach);
  • Sieć rzeczna jest dobrze rozwinięta na obszarach obfitych opadów (Azja Południowo – Wschodnia);
  • Występują rzeki okresowe;

  • gleby

W Azji występują wszystkie typy gleb, zarówno bardzo żyzne czarnoziemy czy mady rzeczne, jak i całkowicie bezużyteczne gleby pustynne czy górskie.


Czytaj wiĘcej….

  • Geografia regionalna – Azja;